جهودُ المحدِّثين في شرحِ الحديثِ الواحد نموذجاً حديث «الدينُ النصيحة »ُ نموذجاً - إسماعيل أوغلو، محمد ذكوان; İsmailoğlu, Muhammed Zakvan (Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, 2025)
عرضتُ في هذا المقالِ تعريفاً بجوامعِ الكَلمِ، ثم لمحةً حولَ أغراضِ المصنفينَ إذ تتابعوا على شرحِ المتنِ الواحدِ، وما حصلَ للتراثِ الإس لميِّ الزَّاخرِ من مصنَّفاتٍ كانت ا مَفاخِرَ عبرَ القرونِ، وأَستطرِدُ للبرهانِ على المرادِ باستقراءِ جهودِ المحدِّثينَ في تأليفِ الدِّينُ « وحديثِ أمِّ زَرْعٍ، ثم أعودُ إلى حديثِ ،» إنما الأعمالُ بالنيَّاتِ « شروحٍ على حديثِ فأذكرُ تخريجَهُ، وفضلَهُ، وأعقدُ مقارنةً بين تأليفينِ جليلينِ في شرحهِ وبيانِ ما ،» النصيحةُ 8 » رشحةُ النصيحِ « للشيخِ أحمد زروق )ت: 99 ه(، و » النصيحةُ الكافيةُ « يُستنبطُ منه، هما لشيخِ الإس لمِ محمَّد دباغ زاده )ت: 1ه(. 4 ا وخلصتُ إلى أنَّ تعدُّدَ الشروحِ لمتنٍ واحدٍ فيه خيرٌ عظيمٌ، يُظهِرُ تنوعَ الملَكاتِ، وتفاوتَ الثقافاتِ، ف ل يُغني كتابٌ عن كتابٍ، وكما قالوا: كم تركَ الأوَّلُ للآخرِ، ولو ا ركنَ المتأخِّرُ إلى مُؤلَّفاتِ سَلَفهِ، ولم يُدلِ بدلوهِ، لضاعَ كثيرٌ من علومِ الدِّيْن، ولعَسُرَ على المتأخِّرينَ دَرْكُ مَقاصِدِ نصوصِ الكتابِ والسُّنة. وا هَّل من وراءِ القصدِ وهو يهدي السبيل.

Bu makalede öncelikle cevâmiü’l-kelim kavramının tanımı yapılmış, ardından müelliflerin aynı hadis metnini şerh etme amaçlarına ve bu süreçte İslam ilim mirasında ortaya çıkan kıymetli eserlere kısaca değinilmiştir. Daha sonra muhaddislerin “Ameller niyetlere göredir” hadisi ile “Ümmü Zer’ hadisi” üzerine yazdıkları şerhlerden örnekler verilmiş, ardından “Din nasihattir” hadisinin tahrici ve fazileti üzerinde durularak, bu hadis hakkında yazılmış iki önemli eser karşılaştırılmıştır: Şeyh Ahmed Zerrûk’un (en-Nasîhatu’l-kâfiye, ö. 899 h.) ve Şeyhülislam Muhammed Dabbâğzâde’nin (Raşhatü’n-Nasîh, ö. 1114 h.) eserleri. Sonuç olarak, aynı metin üzerine birden fazla şerh yazılmasının büyük bir fayda taşıdığı, farklı kabiliyetleri ve kültürel zenginliği ortaya koyduğu ifade edilmiştir. Bir kitabın diğerinin yerini tutamayacağı; önce gelenlerin, sonrakilere çok şey bıraktığı vurgulanmıştır. Eğer sonrakiler, seleflerinin eserleriyle yetinselerdi, birçok din ilmi kaybolur ve kitap ile sünnetin maksatlarını anlamak zorlaşırdı. Allah doğru yolu gösterendir.

In this article, I presented a definition of jawāmi‘ al-kalim (the comprehensive words of the Prophet), followed by an overview of the purposes behind scholars’ repeated commentaries on the same hadith texts and the rich Islamic heritage that resulted in remarkable works across centuries. I then examined the efforts of hadith scholars who authored commentaries on the hadith “Actions are by intentions” and the “Hadith of Umm Zarʿ.” Afterwards, I turned to the hadith “Religion is sincere advice,” mentioning its transmission and virtue, and comparing two significant commentaries written on it: Al-Nasīḥa al-Kāfiya by Shaykh Ahmad Zarruq (d. 899 AH) and Rashḥat al-Naṣīḥ by Shaykh al-Islam Muhammad Dabbaghzadeh (d. 1114 AH). I concluded that the existence of multiple commentaries on a single text is a great blessing, as it reveals the diversity of scholars’ talents and cultural backgrounds. No single book can replace another; as the saying goes, “How much did the first ones leave for the later ones!” Had the later scholars relied only on their predecessors’ works without contributing their own, much of the religious sciences would have been lost, and understanding the purposes of the Qur’an and Sunnah would have become difficult for later generations. Allah is the ultimate guide.
Hadis Âlimlerinin Tek Hadis Şerhi Konusundaki Gayretleri, “Din Nasihattir” Hadisi Örneği
Efforts of Hadith Scholars on Single Hadith Commentary, Example of Hadith “Religion is Advice”
Keywords: شروحُ المتن; جهُودُ المحدِّثين; الحديثُ الواحد; جوامعُ الكَلِم; Metin Şerhleri; Muhaddislerin Gayretleri; Tek Hadis; Cevâmiü’l-Kelim; Commentary on the Text; Efforts of the Hadith Scholars; Single Hadith; Jawāmi‘ al-Kalim