Kur’ân-Hadis İrtibatı Üzerine Kavramsal Bir İnceleme: Mirkâtü’l-Mefâtîh Örneği

Abstract

Kur’ân ve sünnet arasındaki ilişki, İslam ilim geleneğinin temel yapı taşlarından biridir. Zira hadisler, Kur’ân’ın yaşanmış ve hayata geçirilmiş pratiğidir. Hz. Peygamber'in ilahî mesajı tebliğ etmenin yanı sıra onu açıklama (tebyin) görevini de üstlenmiş olması, sözlerinin doğrudan veya dolaylı biçimde Kur’ân’la irtibatlı olmasını tabii bir gereklilik hâline getirmiştir. İslam kültür ve medeniyeti, bu iki kaynağın birlikte yorumlanması ve birbirini tamamlaması esası üzerine inşa edilmiştir. Bu bağlamda hadis metinlerinin Kur’ân âyetleriyle kurduğu anlam irtibatı hadislerin doğru anlaşılması ve Kur’ân’ın yorumunda derinliğin artırılması açısından büyük önem taşır. Bu çalışmada, klasik hadis şerhçiliğinin önemli temsilcilerinden olan Ali el-Kârî’nin (öl. 1014/1605) Mirkâtü’l-mefâtîh adlı eseri merkeze alınarak hadislerin âyetlerle ilişkilendirilme biçimi incelenmiştir. Müellifin, iktibas, îmâ, işaret ve telmih gibi yöntemleri kullanarak hadislerle âyetler arasında kurduğu bağlar teorik ve uygulamalı yönleriyle ele alınmıştır. Çalışmada bu kavramların belâgat ve usûl literatüründeki tanımları açıklanmış ve Mirkâtü’l-mefâtîh’teki kullanım örnekleriyle karşılaştırmalı bir analiz gerçekleştirilmiştir. Ali el-Kârî’nin özellikle îmâ ve işaret kavramlarını zaman zaman esnek bir biçimde kullandığı, ancak genel olarak hadislerin âyetlerle anlam düzeyinde güçlü bir ilişki içinde yorumlandığı gözlemlenmiştir. Bu yaklaşımıyla Mirkâtü’l-mefâtîh, hadis ile Kur’ân arasındaki derin anlam bağını sistemli biçimde ortaya koyan seçkin şerh eserlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Bu yönüyle eser, klasik bir şerh örneği olmanın yanında Kur’ân-sünnet bütünlüğünü esas alan yorum anlayışının günümüzde yeniden değerlendirilmesine imkân sunan önemli bir ilmî miras olarak da dikkate alınmalıdır. Zira hadislerin anlam katmanlarını Kur’ânî bağlamda okumaya yönelik bu yaklaşım, hem metinler arası ilişkilerin nasıl kurulduğunu göstermesi bakımından tarihsel bir tecrübenin izini sürmekte hem de günümüz hadis anlayışında sıkça gündeme gelen Kur’ân’a uygunluk tartışmalarına teorik bir zemin sağlamaktadır.

The relationship between the Qur’an and the Sunnah is one of the fundamental pillars of the Islamic scholarly tradition. The Hadith represents the living, practical application of the Qur’an. The Prophet Muhammad’s duty was not only to convey the divine message, but also to elucidate it (tabyīn); which necessitates that his words be directly or indirectly connected to the Qur’an. Islamic culture and civilization have been built upon integrated interpretation of these two complementary sources. In this context, the semantic connection between hadith texts and Qur’anic verses holds great significance, both for the accurate understanding of hadiths and for deepening Qur’anic interpretation. This study examines the hermeneutical connections drawn between hadiths and verses, focusing on Mirqat al-Mafatih, a major work by Ali al-Qari (d. 1014/1605), one of the prominent figures of classical hadith commentary. The article analyzes the connections the author establishes between hadiths and verses through methods such as iqtibas, ima’, isharah and talmih are analyzed from both theoretical and practical perspectives. In the study, the definitions of these concepts are first explained based on the literature of rhetoric (balaghah) and legal theory (usul), followed by a comparative analysis with examples from Mirqat al-Mafatih. The analysis reveals that Ali al-Qari sometimes applies the concepts of ima’ and isharah with flexibility; however, overall, he consistently interprets hadiths within a strong semantic relationship with Qur’anic verses. Through this approach, Mirqat al-Mafatih stands out as a distinguished commentary that systematically reveals the profound semantic bond between the Hadith and the Qur’an. In this respect, the work should not be regarded merely as a classical commentary, but as a significant scholarly legacy that offers an interpretive model grounded in the integrity of the Qur’an and the Sunnah, one that deserves renewed attention today. This Qur’an-centered interpretive approach to the semantic layers of hadith provides, on the one hand, a historical insight into how intertextual relationships were established, and on the other hand, a conceptual framework for contemporary debates on the conformity of hadith to the Qur’an.