Muharrem Efendi ez-Zîlî ve Nahiv İlmine Dair Hâşiye ‘ale’l-Fevâʾidi’z-zıyâʾiyye Adlı Eseri

Abstract

Muharrem Efendi, X/XVI. asrın önde gelen Osmanlı âlimlerinden biridir. 910/1504 yılında Tokat’ın Zile ilçesinde doğmuş ve 1010/1601’den sonra orada vefat etmiştir. Arap dilbiliminin güzide şahsiyetlerinden İbnü’l-Hâcib’in nahiv ilmine dair el-Kâfiye’sine birçok şerh kaleme alınmıştır. Bunların en meşhurlarından biri, Abdurrahmân el-Câmî’nin el-Fevâʾidü’z-zıyâʾiyye’sidir. Muharrem Efendi onun bu eserine, Hâşiye ‘ale’l-Fevâʾidi’zzıyâ ʾiyye isminde bir haşiye yazmıştır. O bu eserinde özellikle i‘râb tahlillerine çokça yer vermiş, sade ve anlaşılır bir dil kullanmıştır. Bu çalışmada Hâşiye ‘ale’l-Fevâʾidi’zzıyâ ʾiyye adlı eserin kısa bir tanıtımı yapıldıktan sonra eserin kaynaklarından, yazma nüshalarından ve eserde kullanılan yöntemden bahsedilmiştir.

Muḥarram Afandī was one of the prominent Ottoman scholars of the 10th/16th century. He was born in 910/1504 in the Zīla district of Tokat and likely passed away there sometime after 1010/1601. Many commentaries (al-sharḥs) have been written on al-Kāfiyah, famous on Arabic syntax by Ibn al-Ḥājib, one of the most esteemed figures in Arabic linguistics. Among the most famous of these is al-Fawāʼid al-Ḍiyāʼīyah, authored by ʻAbd al-Raḥmān al-Jāmī. Muḥarram Afandī authored a supercommentary (al-ḥāshiyah) on this work, titled Ḥāshiyah ʿalā al-Fawāʼid al-Ḍiyāʼīyah. In his work, Muḥarram Afandī placed significant emphasis on grammatical analysis (iʿrāb), incorporating numerous syntactic interpretations while employing clear and accessible language. In this regard, the present study focuses on his work Ḥāshiyah ʿalā al-Fawāʼid al-Ḍiyāʼīyah. It first provides a brief introduction to the text, followed by an examination of its sources, manuscript copies, stylistic features, and methodological approach.