Erken Dönem Zahriyelerinin Gelişimi Üzerine Bir İnceleme

Abstract

Bu makale, İslâmî kitap sanatlarında mushaf nüshaları ve cüz zahriyelerinin, erken örnekleri olan geç Emevî ve erken Abbâsî dönemlerinden İlhanlı–Memlük dönemine kadar geçirdiği biçimsel ve üslupsal dönüşümü incelemektedir. Çalışmada zahriyenin ortaya çıkışı, işlevi ve estetik dili Emevî, Abbâsî, Mağribî, Selçuklu, İlhanlı ve Memlük dönemi belirlenen yazma eserler üzerinden karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Örneklem, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi, Chester Beatty Kütüphanesi, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi ve Metropolitan Sanat Müzesi koleksiyonlarında yer alan yazmalar ile Alain George’un yayımladığı mushaf nüshaları esas alınarak oluşturulmuştur. Elde edilen bulgular, erken dönemde mimarî öğeler ve sade geometrik düzenlerin öne çıktığını, Abbâsî döneminde ise dairesel kompozisyonlar, kendi sınırları içinde kapalı geometrik formlar, rozetler ve altın kullanımının artmasıyla zahriyelerdeki biçimsel unsurlarının çeşitlendiğini göstermektedir. Batı İslâm dünyasında gelişen Mağrib mushaf nüshalarında kare formata dayanan sayfa düzenleri, geçme bant sistemleri ve parlak renk paletiyle özgün bir bezeme anlayışı ortaya çıkarken, Selçuklu döneminde sistemli geometrik geçmeler ve simetrik kompozisyon şemaları belirginleşmiştir. İlhanlı ve Memlük dönemlerinde ise büyük boyutlu mushaf nüshalarında uygulanan geniş bordürler ve ağ/örgü temelli karmaşık geometrik düzenlemelerle zahriyelerin en gelişmiş ve anıtsal örneklerine ulaşıldığı görülmektedir. Çalışma, zahriye tezhiplerinin ortaya çıkışını ve gelişimini farklı dönemlere ait yazma örnekleri üzerinden karşılaştırmalı olarak ele alarak bu bezeme alanının İslâmî kitap sanatları içindeki yerini daha bütüncül bir çerçevede değerlendirmeyi amaçlamıştır.

This article examines the formal and stylistic transformation of Qur’ān manuscript and juz’ zahriye pages in Islamic book arts, from their earliest examples in the late Umayyad and early Abbasid periods to the Ilkhanid–Mamluk era. The study comparatively evaluates the emergence, function and aesthetic language of the zahriye through a selection of manuscripts from the Umayyad, Abbasid, Maghribi, Seljuk, Ilkhanid and Mamluk periods. The study’s corpus consists of manuscripts preserved in the collections of the Turkish and Islamic Arts Museum, the Chester Beatty Library, the Topkapı Palace Museum Library and the Metropolitan Museum of Art as well as exemplars published by Alain George. The findings indicate that in the early period architectural elements and simple geometric arrangements were predominant, whereas in the Abbasid period the formal repertoire of zahriye expanded with the increased use of circular compositions, self-contained geometric forms, rosettes and gold. In the Maghribi Qurʾān manuscripts of the western Islamic world a distinctive decorative approach emerged and characterized by square page formats, interlaced band systems and a vivid color palette. During the Seljuk period, systematic geometric interlaces and symmetrical compositional schemes became more pronounced while in the Ilkhanid and Mamluk periods the zahriye reached their most developed and monumental forms through large-scale Qurʾān manuscripts featuring wide borders and complex network-like geometric arrangements. The study aims to evaluate the emergence and development of zahriye illumination within a more comprehensive framework comparatively examining manuscript examples from different periods and to highlight its place within the tradition of Islamic book arts.