XIV. Yüzyıl İslam Matematik Geleneğinde Mesâha: Tâceddin et-Tebrîzî ve Kitâbü’l-Kavâ‘id fî ‘İlmi’l- Mesâhati’l-Hendesiyye

Abstract

Bu makale, XIV. yüzyılda kaleme alınmış ve şimdiye kadar kapsamlı biçimde incelenmemiş bir mesâha eseri olan Kitâbü’l-Kavâid fî ʿilmi’l-mesâhati’l-hendesiyye’yi tanıtmakta ve değerlendirmektedir. Türkçe literatürde İslam mesâha literatürü üzerine yapılan çalışmalar büyük ölçüde Osmanlı dönemine ve bu coğrafyada üretilen Türkçe, Arapça ve Farsça metinlere odaklanmıştır. Buna karşın, Osmanlı öncesi Arapça mesâha geleneğine dair araştırmalar sınırlı olup özellikle XIV. yüzyıla ait sistematik ve kapsamlı bir inceleme henüz ortaya konmamıştır. Bu çalışmada Süleymaniye Kütüphanesi’nde kayıtlı (Lâleli, nr. 2766) tek nüshanın kodikolojik özellikleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Eserin müellifi olarak dîbâcede adı geçen Tâceddin et-Tebrîzî’nin (ö. 746/1345-46) hayatı, ilmî birikimi ve matematik alanındaki diğer çalışmaları değerlendirilerek eserin müellif aidiyeti tartışılmıştır. Ayrıca eserin adı, katalog kayıtları, nüsha içi kayıtlar ve yazar üslubu gibi kriterler bir arada ele alınarak netleştirilmeye çalışılmıştır. Metnin yapısı, konu düzeni ve matematiksel içeriği analiz edilerek eserin mesâha geleneğindeki yeri ve katkısı ortaya konulmuştur. Bu çalışma, Osmanlı öncesi ve dönemi Arapça mesâha literatürünün anlaşılmasına özgün bir katkı sunmaktadır.

This article introduces and examines Kitāb al-Qawāʿid fī ʿilm al-masāḥa al-handasiyya, a fourteenth-century mensuration treatise that has not yet been comprehensively studied. Research on Islamic mensuration literature in Turkish has largely focused on the Ottoman period and on Turkish, Arabic, and Persian works produced within the Ottoman cultural sphere. In contrast, studies on the pre-Ottoman Arabic tradition of mensuration remain limited, and no systematic or extensive examination of a fourteenth-century work has yet been undertaken. is study analyzes in detail the codicological features of the treatise’s sole known manuscript, preserved in the Laleli Collection of the Süleymaniye Library under the shelf number 2766. The work’s authorship is discussed through an evaluation of the life, scholarly background, and other mathematical writings of Tāj al-Dīn al-Tabrīzī, whose name appears in the preface. The title of the work is also reconsidered in light of catalog records, internal manuscript notes, and stylistic indicators. Finally, the treatise’s structure, thematic organization, and mathematical content are examined to determine its place within and contribution to the Islamic mensuration tradition. This study thus offers an original contribution to the understanding of pre-Ottoman and Ottoman-period Arabic mensuration literature.