Şehir ve Yangın: Tophane Yangını Sonrası Sultan II. Mahmud’un Düzenlemeleri

Abstract

Bu çalışma Sultan II. Mahmud döneminde yangınlara karşı geliştirilen mimari ve idari düzenlemeleri 1 Mart 1823 tarihinde İstanbul’un Tophane semtinde meydana gelen büyük yangın sonrasındaki gelişmeler etrafında ele almaktadır. Tophane Yangını sadece bir afet olmanın ötesinde Osmanlı başkentinde yangın güvenliğini merkeze alan yeni bir şehircilik anlayışının şekillenme sürecini görünür kılan önemli bir kırılma anı olarak değerlendirilmektedir. Bu çerçevede makale yangınlara karşı geliştirilen politikaları irdelerken Sultan II. Mahmud dönemi yeni şehircilik anlayışını da öne çıkarmaktadır. Kârgir yapılaşmanın teşviki, ahşap mimariye getirilen sınırlamalar, sokak düzenlemeleri ve ateşle çalışan esnafa yönelik denetimler yangın riskini azaltmayı hedefleyen başlıca önleyici tedbirler olarak incelenmektedir. Ayrıca Tulumbacılar Ocağı’nın tasfiyesi sonrasında yangın söndürme faaliyetlerinin Asâkir-i Mansûre bünyesinde yeniden yapılandırılması ve yangınzedelerin iskânına yönelik uygulamalar devletin kriz yönetim kapasitesi bağlamında ele alınmaktadır. Çalışma söz konusu düzenlemelerin kısa vadede tümüyle başarılı olamadığını, ancak yangın meselesinin artık yalnızca geçici bir afet olarak değil, mimari planlama, kurumsal örgütlenme ve toplumsal disiplin gerektiren yapısal bir sorun olarak ele alınmaya başlandığını göstermektedir. Bu bağlamda 1823 Tophane Yangını, Osmanlı şehirciliğinde geleneksel yaklaşımlardan yangın güvenliğini önceleyen daha sistematik politikalara geçişin sembolik ve pratik eşiklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Çalışma ağırlıklı olarak dönemin birincil kaynakları ile sınırlı literatüre dayanmaktadır.

This study examines the architectural and administrative regulations introduced to prevent fires during the reign of Sultan Mahmud II in the aftermath of the great fire that occurred in the Tophane district of Istanbul on March 1, 1823. The Tophane Fire is considered not only as a disaster but also as an important turning point that reveals the shaping process of a new urban planning approach centered on fire safety in the Ottoman capital. Within this framework, the article analyzes the policies developed against fires while also highlighting the new understanding of urbanism during the reign of Sultan Mahmud II. Encouragement of masonry construction, restrictions on wooden architecture, street regulations and oversight of fire-related trades are analyzed as the main preventive measures aimed at reducing the risk of fire. In addition, the restructuring of firefighting activities within the Asâkir-i Mansûre, the new regular army after the dissolution of the Tulumbacılar Ocağı and practices for the relief and housing of fire victims are discussed in the context of the state's crisis management capacity. The study shows that these arrangements were not entirely successful in the short term, but that the fire issue was no longer treated merely as a temporary disaster, but as a structural problem requiring architectural planning, institutional organization and social discipline. In this context, the Tophane Fire of 1823 is considered one of the symbolic and practical milestones in the transition from traditional approaches to more systematic policies prioritizing fire safety in Ottoman urbanism. The study is mainly based on primary sources from the period and the limited secondary literature.