Dramatik Türlerin Tarihsel Semantiği: Osmanlı Türkçesinde “Facia” ve “Hâile” Terimleri Hangi Anlamlarda Kullanıldı?

Abstract

Osmanlı İmparatorluğu Batılı tiyatroyla 19. yüzyılda tanıştı. Buna paralel olarak yazılı kaynaklarda tiyatroya özgü terimlerin Türkçe karşılıkları boy göstermeye başladı. Bu bağlamda facia ve hâile, Osmanlı dramatik edebiyatında en çok kullanılan terimlerdi. Söz konusu iki terim, Cumhuriyet’ten sonra Dil Devrimi’ni takip eden süreçte yavaş yavaş kullanımdan düştü. Bu sebeple, geçmiş tiyatro ve dramatik edebiyat birikimini anlamlandırmak, artık sadece tarihsel metinlerde karşımıza çıkan facia ve hâile terimlerinin anlamlandırılmasıyla doğrudan ilişkilidir. Ne var ki güncel başvuru kaynaklarında bu iki terimin anlamlandırılmasına dair, yani Osmanlı Türkçesinde hangisinin dram hangisinin tragedya anlamında kullanıldığı konusunda yaygın hatalar, çelişkili açıklamalar ve yorumlar bulunmaktadır. Bu noktadan hareketle makale, doğrudan doğruya birincil kaynaklara, 1870’lerden 1920’lere dek yayınlanan bazı önemli metinlerin tanıklığına başvurarak facia ve hâile terimlerinin Osmanlı Türkçesinde hangi anlamlarda kullanıldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

The Ottoman society was acquainted with theater in the Western sense in the 19th century. Concurrently, Turkish equivalents of dramaturgical terms began to appear in written sources. In this context, facia and hāile were the most frequently used concepts in the Ottoman dramatic literature. The concepts in question gradually fell out of use and became obsolete in the Early Republican Period, particularly following the Language Reform. Thus, to make sense of the theatrical and dramatic heritage, one needs to thoroughly understand the terms facia and hāile, which are now found solely in historical texts. Nevertheless, an analysis of available reference works reveals a number of commonly-held errors as well as contradictory explanations and remarks concerning the semantics of these two terms, i.e., which one was used in the sense of drama and which one in the sense of tragedy in Ottoman Turkish. Hence, the present study attempts to elucidate the meanings of the terms facia and hāile in Ottoman Turkish with direct reference to primary sources, that is, as attested by some important texts published from the 1870s to the 1920s.