Nişancı Mehmed Paşa Vakfiyesi Üzerinden Osmanlı Külliye Sistemine Dair Mimari ve Toplumsal Bir İnceleme

Abstract

Bu çalışma, Osmanlı Klasik Dönem külliye mimarisinin geç örneklerinden biri olan Nişancı Mehmed Paşa Külliyesi’nin vakfiyesi üzerinden, mimarlık tarihi ve şehir tarihi bağlamında kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır. Bazı araştırmacılar tarafından Mimar Sinan’ın son eseri kabul edilen bu külliyenin birçok yapısı günümüze ulaşamamıştır. Bu sebeple, külliyenin mimari organizasyonu, sosyal ve vakıf sistemiyle bağlantılı işleyişi hakkında en önemli kaynak vakfiye metnidir. Bu çalışmada daha önce arşiv uzmanları tarafından transkripsiyonu yapılmış fakat yayımlanmamış vakfiyenin mimarlık tarihi açısından sistematik biçimde analiz edilerek içerdiği tarihî verilere eklenen değerlendirme ile vakfiyede yer alan bilgilerin birçok saha için yönlendirici nitelikte olması hedeflenmektedir. Çalışma kapsamında, vakfiyenin satır aralarından Mimar Sinan’ın Osmanlı sanatının zirvesinde tasarladığı son yapının inşa gerekçesi, mekânsal organizasyonu, görevlendirmeleri, toplumsal beklentileri ve dönemin mimari üslubuna dair çıkarımlar yapılmıştır. Böylece Mimar Sinan sonrası külliye kavrayışının devamlılığı ve dönemin devlet ricalinin mimariye müdahale biçimleri üzerine yeni bir katkı sunmak amaçlanmaktadır.

This study examines the Nişancı Mehmed Pasha Social Complex, one of the later examples of classical Ottoman complex architecture, through an architectural history-based analysis based on the foundation certificate text. A significant portion of the structures belonging to the social complex, considered by some researchers to be Mimar Sinan's last work, have not survived to the present day. This situation makes the foundation certificate a fundamental source for understanding the social complex's architectural design, its functional components, and the social and institutional structure that took shape as a result. In this study, the foundation certificate, which had previously been transcribed by archive specialists but not published, is evaluated from an architectural history perspective; the historical content of the text is approached with an interpretative approach. The aim of the research is to reveal the multi-layered information provided by the data in the foundation certificate text about the establishment of the architectural space, building types, staff, social expectations, and the architectural understanding of the period. Through readings between the lines of the foundation certificate, the reasons for the construction of this social complex, built during the mature period of Ottoman art and considered to be Mimar Sinan's last design, and its spatial and functional organization have been examined together. In this context, this study aims to contribute to the assessments of post-Sinan building social complex design and to understanding the role of Ottoman state officials in architectural production processes.